Nội dung chính
Cá mòi sông Hồng, loài cá di cư độc đáo chỉ xuất hiện vào cuối xuân, mang thịt béo ngậy, trứng thơm ngon, là đặc sản không thể bỏ lỡ của đồng bằng Bắc Bộ.
Chu kỳ sinh sản và di cư của cá mòi
Cá mòi bơi ngược dòng từ biển Đông về sông Hồng vào cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 âm lịch, khi mưa xuân làm dịu mặt nước và hoa gạo ven bờ bắt đầu đỏ rực. Theo nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, cá nở trứng ở môi trường nước ngọt, ấu trùng lớn lên rồi trở lại biển để sinh trưởng, cuối cùng quay về nguồn để sinh sản – một vòng đời khép kín tương tự cá hồi châu Âu.
Đặc điểm sinh học và hương vị đặc trưng
Thân cá dẹt, màu bạc sáng, vảy mịn, thịt ngọt, béo nhẹ, nhiều xương nhưng xương mảnh và mềm, cho phép thực khách ăn cả xương mà không cảm giác khó chịu. Cá mòi được đánh giá cao nhất khi sinh trưởng ở các khúc sông sâu, nơi lớp phù sa màu mỡ tạo nên hương vị đặc biệt; cá gần cửa sông thường kém ngọt, còn cá bắt ngoài biển có mùi tanh rõ rệt.
Quy trình sơ chế truyền thống
Do thân cá mỏng và ruột đặc, người làm cá không mổ toàn bộ. Thay vào đó, họ cắt một góc nhỏ ở vị trí giữa mang và ruột để loại bỏ nội tạng, tránh làm vỡ mật. Sau đó cá được khía chéo thân để gia vị thấm đều và chín nhanh.
Một điểm đặc trưng trong ẩm thực là sự kết hợp với nghệ và gừng
Hai loại gia vị ấm này tạo nên hương vị riêng biệt, không giống bất kỳ loài cá nước ngọt nào khác.
Các món ăn tiêu biểu từ cá mòi
Cá mòi rán giòn
Sau khi làm sạch và khía thân, cá được ướp nhẹ với nước nghệ tươi và một chút muối, rồi chiên ngập dầu cho đến khi lớp vỏ ngoài vàng ruộm. Nhờ xương mềm, thực khách có thể thưởng thức cả thịt lẫn xương, kèm nước mắm pha gừng để cân bằng vị giác.
Cá mòi nướng lá bưởi
Cá được ướp nhẹ với nghệ hoặc gừng, cuộn trong lá bưởi và nướng trên than hoa. Khi lá bưởi quyện mùi thơm với cá, món ăn đạt độ chín hoàn hảo, lớp lá được bỏ đi khi ăn để lộ phần thịt thơm đặc trưng.
Chả cá mòi
Cá băm nhuyễn cùng xương, trộn với hành, lá lốt, một ít thịt heo, rồi cuốn lá lốt và rán vàng. Đây là món ăn thường xuất hiện trong các bữa tiệc gia đình.
Các món kho và canh
Cá mòi kho nghệ, kho gừng, kho dưa, kho chuối xanh, hoặc nấu canh với su hào, dưa chua đều là những cách chế biến truyền thống, giữ trọn hương vị ngọt tự nhiên của cá.
Thị trường và giá cả
Ở bến đò Vũ Điện (Hưng Yên) – một trong những điểm tập trung cá mòi lớn nhất – giá cá dao động từ 20.000 đến 30.000 đồng/kg. Khi vận chuyển vào nội đô, giá có thể tăng lên 50.000‑70.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng.
Giá trị văn hoá và ký ức vùng đồng bằng
Vào những ngày cuối xuân, cá mòi không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng của mùa vụ, gắn liền với nhịp sống dọc sông Hồng. Đối với người con xa quê, hương vị cá mòi luôn là lời nhắc nhở dịu dàng về một miền ký ức không dễ phai.
