Trong kỷ nguyên AI, giá trị con người – thấu cảm, đạo đức và sáng tạo – vẫn là nền tảng không thể thay thế.

Nỗi lo của người trẻ trong kỷ nguyên AI

Những năm gần đây, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã thâm nhập sâu vào mọi khía cạnh của đời sống, từ học tập đến công việc. Tuy nhiên, thay vì cảm thấy tự tin, một bộ phận lớn thanh niên lại đang trải qua cảm giác lo lắng, sợ bị bỏ lại phía sau.

Sự lo lắng của học sinh trung học

Trong các buổi tư vấn hướng nghiệp tại Đồng Nai, TP.HCM và Đắk Lắk, học sinh lớp 11‑12 thường đặt câu hỏi: “Khi ra trường, nghề này còn tồn tại không?” hay “AI viết nhanh hơn, vẽ nhanh hơn, làm báo cáo nhanh hơn, vậy chúng tôi còn cơ hội gì?”.

The World Economic Forum (WEF) dự báo năm 2025, 44% kỹ năng nghề nghiệp sẽ thay đổi trong 5 năm tới. Khảo sát của Trường Đại học Bình Dương (300 học sinh lớp 12, năm học 2024‑2025) cho thấy 72% lo sợ chọn sai ngành vì “công nghệ thay đổi quá nhanh”, 64% cho rằng AI làm tăng cạnh tranh việc làm, và 57% lo không đủ khác biệt để tồn tại. Những con số này gần tương đồng với khảo sát Nielsen Việt Nam 2024, trong đó gần 70% người trẻ thừa nhận áp lực vì sợ tụt hậu.

Áp lực của sinh viên đại học

Khảo sát năm 2025 tại một trường đại học TP.HCM cho thấy 40% sinh viên lo không tìm được việc làm đúng ngành, 35% sợ công việc bị robot thay thế, và 25% cảm thấy “không đủ giỏi” khi so sánh với hình mẫu thành công trên mạng xã hội. Nhiều sinh viên thừa nhận đã dùng AI để hỗ trợ viết bài, phân tích dữ liệu, nhưng đồng thời cũng bắt đầu tự hỏi giá trị thực sự của bản thân. Đây là những “báo động mềm” cho thấy nhu cầu cấp thiết về năng lực thích ứng và định vị cá nhân.

Những năng lực AI không thể thay thế

Chuyên gia đồng ý rằng AI ưu việt về tốc độ và xử lý dữ liệu, nhưng lại yếu ở các yếu tố con người: thấu cảm, trực giác, bản lĩnh, đạo đức và sáng tạo độc đáo. Tại tọa đàm “Tương lai việc làm Việt Nam 2030”, lãnh đạo một doanh nghiệp công nghệ nhấn mạnh: “Chúng tôi không lo thiếu người biết sử dụng AI, mà lo thiếu những người có tư duy và nhân cách để dùng AI một cách đúng đắn”.

Đối với doanh nghiệp, các năng lực “phi công nghệ” ngày càng trở nên quý giá: khả năng giao tiếp, truyền cảm hứng, hợp tác đa văn hoá; tư duy sáng tạo – điều mà thuật toán không thể mô phỏng trọn vẹn; và đạo đức nghề nghiệp, nền tảng để công nghệ được vận hành có trách nhiệm. Đây cũng là lĩnh vực giáo dục đại học cần tập trung phát triển.

Vai trò mới của giảng viên đại học

Trong môi trường mà sinh viên có thể tra cứu câu trả lời từ AI bất cứ lúc nào, giảng viên không còn là “bộ nhớ biết nói” mà trở thành người dẫn đường. Họ cần khơi dậy thói quen đặt câu hỏi đúng, giúp sinh viên hiểu bản chất vấn đề và lựa chọn thông tin trong môi trường số nhiễu động.

Giảng viên giỏi không nhất thiết phải có sẵn mọi câu trả lời, mà phải biết kích thích khát vọng khám phá, duy trì “kỷ luật trí tuệ” – rèn luyện kiên nhẫn, tư duy phản biện, phân tích bằng chứng và tôn trọng quy trình suy nghĩ.

Hơn nữa, họ phải kiến tạo trải nghiệm học tập thực tiễn: đưa sinh viên vào dự án thực tế, hợp tác với doanh nghiệp, giải quyết tình huống nghề nghiệp cụ thể. Cách tiếp cận này giúp sinh viên “nhập vai”, chủ động khám phá thay vì chỉ nghe giảng thụ động.

Chiến lược giáo dục đáp ứng thời đại số

Để không bị tụt lại, các trường đại học cần thực hiện đổi mới căn bản:

• Xác định AI là công cụ hỗ trợ, không phải “người học thay”.
• Hướng dẫn sinh viên sử dụng AI đúng mục đích, đồng thời yêu cầu phân tích, phản biện sâu để bảo vệ tư duy độc lập.
• Chuyển từ phương pháp “truyền đạt” sang “khơi mở” – tăng cường làm việc nhóm, thảo luận, dự án thực tiễn.
• Xây dựng môi trường học tập giàu cảm hứng: khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận sai lầm, coi trọng nỗ lực cá nhân.
• Kết nối doanh nghiệp ngay từ năm học đầu tiên để sinh viên thấy được ý nghĩa thực tiễn của tri thức.

AI đang thay đổi mạnh mẽ thế giới, nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy, cũng như nhân cách và trí tưởng tượng của con người. Khi thông tin đa chiều dễ gây nhiễu loạn, giảng viên đại học chính là điểm tựa tinh thần, người khơi dậy sự tự tin và bảo vệ những giá trị nhân văn cốt lõi của thế hệ trẻ.

Hà An